Pengertian Jawa ABOGE



Kalender Saka dipakai di Jawa sampai awal abad ke-17. Kesultanan Demak, Banten, dan Mataram menggunakan kalender Saka dan kalender Hijriyah secara bersama-sama. Pada tahun 1633 Masehi (1555 Saka atau 1043 Hijriyah), Sultan Agung Ngabdurahman Sayidin Panotogomo Molana Matarami (1613-1645) dari Mataram menghapuskan kalender lunisolar Saka dari Pulau Jawa, lalu menciptakan Kalender Jawa yang mengikuti kalender lunar Hijriyah. Cuma bilangan tahun 1555 tetap dilanjutkan. Jadi 1 Muharram 1043 Hijriyah adalah 1 Muharam 1555 Jawa, yang jatuh pada hari Jum`at Legi (Sweet Friday) tanggal 8 Juli 1633 Masehi. Angka tahun Jawa selalu berselisih 512 dari angka tahun Hijriyah. Keputusan Sultan Agung ini disetujui dan diikuti oleh Sultan Abul-Mafakhir Mahmud Abdulkadir (1596-1651) dari Banten. Dengan demikian kalender Saka tamat riwayatnya di seluruh Jawa, dan digantikan oleh kalender Jawa yang sangat bercorak Islam dan sama sekali tidak lagi berbau Hindu atau budaya India.
Nama-nama bulan disesuaikan dengan lidah Jawa: Muharam, Sapar, Rabingulawal, Rabingulakir, Jumadilawal, Jumadilakir, Rejeb, Saban, Ramelan, Sawal, Dulkangidah, Dulkijah. Muharram juga disebut bulan Sura sebab mengandung Hari Asyura 10 Muharram. Rabi`ul-Awwal dijuluki bulan Mulud, yaitu bulan kelahiran Nabi Muhammad s.a.w. Rabi`ul-Akhir adalahBakdamulud atau Silihmulud, artinya “sesudah Mulud”. Sya`ban merupakan bulan Ruwah, saat mendoakan arwah keluarga yang telah wafat, dalam rangka menyambut bulan Pasa (puasa Ramadhan). Dzul-Qa`dah disebut Hapit atau Sela sebab terletak di antara dua hari raya. Dzul-Hijjah merupakan bulan Haji atau Besar(Rayagung), saat berlangsungnya ibadah haji dan Idul Adha.
Nama-nama hari dalam bahasa Sansekerta (Raditya, Soma, Anggara, Budha, Brehaspati, Sukra, Sanaiscara) yang berbau jahiliyah (penyembahan benda-benda langit) juga dihapuskan oleh Sultan Agung, lalu diganti dengan nama-nama hari dalam bahasa Arab yang disesuaikan dengan lidah Jawa: Ahad, Senen, Seloso, Rebo, Kemis, Jumuwah, Saptu. Tetapi hari-hari pancawara (Pahing, Pon, Wage, Kaliwuan, Umanis atau Legi) tetap dilestarikan, sebab hal ini merupakan konsep asli masyarakat Jawa, bukan diambil dari kalender Saka atau budaya India.
Dalam setiap siklus satu windu (delapan tahun), tanggal 1 Muharam (Sura) berturut-turut jatuh pada hari ke-1, ke-5, ke-3, ke-7, ke-4, ke-2, ke-6 dan ke-3. Itulah sebabnya tahun-tahun Jawa dalam satu windu dinamai berdasarkan numerologi huruf Arab:Alif (1), Ha (5), Jim Awwal (3), Zai (7), Dal (4), Ba (2), Waw (6) dan Jim Akhir (3). Sudah tentu pengucapannya menurut lidah Jawa: Alip, Ehe, Jimawal, Je, Dal, Be, Wawu dan Jimakir. Tahun tahun EheDal dan Jimakir ditetapkan sebagai kabisat. Jumlah hari dalam satu windu adalah (354 x 8) + 3 = 2835 hari, angka yang habis dibagi 35 (7 x 5). Itulah sebabnya setiap awal windu (1 Muharam tahun Alip) selalu jatuh pada hari dan pasaran yang sama.
Menarik untuk dicatat bahwa jika umat Islam di luar Jawa hanya mengenal Senin 12 Rabi`ul-Awwal sebagai hari dan tanggal kelahiran Nabi Muhammad s.a.w. maka umat Islam di Jawa menyebutkan saat lahirnya Junjungan kita yang mulia itu secara lebih komplit: Senin Pon 12 Rabingulawal (Mulud) Tahun Dal.
Oleh karena kabisat Jawa tiga dari delapan tahun (3/8 = 45/120), sedangkan kabisat Hijriyah 11 dari 30 tahun (11/30 = 44/120), maka dalam setiap 15 windu (120 tahun), yang disebut satu kurup, kalender Jawa harus hilang satu hari, agar kembali sesuai dengan kalender Hijriyah. Sebagai contoh, kurup pertama berlangsung dari Jum`at Legi 1 Muharam tahun Alip 1555 sampai Kamis Kliwon 30 Dulkijah tahun Jimakir 1674. Di sini 30 Dulkijah dihilangkan. Dengan demikian Rabu Wage 29 Dulkijah tahun Jimakir 1674 akhir kurup pertama langsung diikuti oleh awal kurup kedua Kamis Kliwon 1 Muharam tahun Alip 1675. Jadi, awal windu (1 Muharam tahun Alip) bergeser dari Jum`at Legi menjadi Kamis Kliwon. Setelah 120 tahun berikutnya, awal windu harus bergeser lagi menjadi Rabu Wage, kemudian pada gilirannya menjadi Selasa Pon, dan seterusnya.
Setiap kurup (periode 120 tahun) dinamai menurut hari pertamanya. Periode 1555-1674 (1633-1749 Masehi) disebutkurup jamngiah (Awahgi = tahun Alip mulai Jumuwah Legi), kemudian periode 1675-1794 (1749-1866 Masehi) disebut kurup kamsiah (Amiswon = Alip-Kemis-Kliwon), dan periode 1795-1914 (1866-1982 Masehi) disebut kurup arbangiah (Aboge = Alip-Rebo-Wage).
Sejak tanggal 1 Muharam tahun Alip 1915 (1 Muharram 1403 Hijriyah) yang bertepatan dengan tanggal 19 Oktober 1982, kita berada dalam kurup salasiah (Asopon = Alip-Seloso-Pon), yaitu periode 1915-2034 Jawa (1982-2099 Masehi), di mana setiap tanggal 1 Muharam tahun Alip pasti jatuh pada hari Selasa Pon.
Perhitungan 120 tahun sekali adalah dan semua adalah tahun Alif:
1.    Perhitungan dari -6689 dikurangi 119 maka hasilnya -6808 dan di kurangi 119 dan seterusnya. Sedang hari dan Pasaran mengikuti contoh di bawah yang sudah ada
2.    Perhitungan dari -6689 ditambah119 maka hasilnya -6570 dan ditambah 119 dan seterusnya. Sedang hari dan Pasaran mengikuti contoh di bawah yang sudah ada
3.    Semua yang tercantun di bawah adalah 120 tahun sekali atau pergantian hitungan tahun Alif setiap 15 windu sekali. Dari Aboge ke Asopon nanti ke Aninhing dan seterusnya

Tabel tahun Alif setiap 120 tahun sekali.
Tahun Hijriyah
Hari dan Pasaran
Tahun Jawa
-7522
Ahad Pon
-7370
-7403
Sabtu Pahing
-7251
-7284
Jum'at Legi
-7132
-7165
Kamis Kliwon
-7013
-7046
Rabu Wage
-6894
-6927
Selasa Pon
-6775
-6808
Senin Pahing
-6656
-6689
Ahad Legi
-6537
-6570
Sabtu Kliwon
-6418
-6451
Jum'at Wage
-6299
-6332
Kamis Pon
-6180
-6213
Rabu Pahing
-6061
-6094
Selasa Legi
-5942
-5975
Senin Kliwon
-5823
-5856
Ahad Wage
-5704
-5737
Sabtu Pon
-5585
-5618
Jum'at Pahing
-5466
-5499
Kamis Legi
-5347
-5380
Rabu Kliwon
-5228
-5261
Selasa Wage
-5109
-5142
Senin Pon
-4990
-5023
Ahad Pahing
-4871
-4904
Sabtu Legi
-4752
-4785
Jum'at Kliwon
-4633
-4666
Kamis Wage
-4514
-4547
Rabu Pon
-4395
-4428
Selasa Pahing
-4276
-4309
Senin Legi
-4157
-4190
Ahad Kliwon
-4038
-4071
Sabtu Wage
-3919
-3952
Jum'at Pon
-3800
-3833
Kamis Pahing
-3681
-3714
Rabu Legi
-3562
-3595
Selasa Kliwon
-3443
-3476
Senin Wage
-3324
-3357
Ahad Pon
-3205
-3238
Sabtu Pahing
-3086
-3119
Jum'at Legi
-2967
-3000
Kamis Kliwon
-2848
-2881
Rabu Wage
-2729
-2762
Selasa Pon
-2610
-2643
Senin Pahing
-2491
-2524
Ahad Legi
-2372
-2405
Sabtu Kliwon
-2253
-2286
Jum'at Wage
-2134
-2167
Kamis Pon
-2015
-2048
Rabu Pahing
-1896
-1929
Selasa Legi
-1777
-1810
Senin Kliwon
-1658
-1691
Ahad Wage
-1539
-1572
Sabtu Pon
-1420
-1453
Jum'at Pahing
-1301
-1334
Kamis Legi
-1182
-1215
Rabu Kliwon
-1063
-1096
Selasa Wage
-944
-977
Senin Pon
-825
-858
Ahad Pahing
-706
-739
Sabtu Legi
-587
-620
Jum'at Kliwon
-468
-501
Kamis Wage
-349
-382
Rabu Pon
-230
-263
Selasa Pahing
-111
-144
Senin Legi
8
-25
Ahad Kliwon
127
94
Sabtu Wage
246
213
Jum'at Pon
365
332
Kamis Pahing
484
451
Rabu Legi
603
570
Selasa Kliwon
722
689
Senin Wage
841
808
Ahad Pon
960
927
Sabtu Pahing
1079
1046
Jum'at Legi
1198
1165
Kamis Kliwon
1317
1284
Rabu Wage
1436
1403
Selasa Pon
1555
1522
Senin Pahing
1674
1641
Ahad Legi
1793
1760
Sabtu Kliwon
1912
1879
Jum'at Wage
2031
1998
Kamis Pon
2150
2117
Rabu Pahing
2269
2236
Selasa Legi
2388
2355
Senin Kliwon
2507
2474
Ahad Wage
2626
2593
Sabtu Pon
2745
2712
Jum'at Pahing
2864
2831
Kamis Legi
2983
2950
Rabu Kliwon
3102
3069
Selasa Wage
3221
3188
Senin Pon
3340
3307
Ahad Pahing
3459
3426
Sabtu Legi
3578
3545
Jum'at Kliwon
3697
3664
Kamis Wage
3816
3783
Rabu Pon
3935
3902
Selasa Pahing
4054
4021
Senin Legi
4173
4140
Ahad Kliwon
4292
4259
Sabtu Wage
4411
4378
Jum'at Pon
4530
4497
Kamis Pahing
4649
4616
Rabu Legi
4768
4735
Selasa Kliwon
4887
4854
Senin Wage
5006
4973
Ahad Pon
5125
5092
Sabtu Pahing
5244
5211
Jum'at Legi
5363
5330
Kamis Kliwon
5482
5449
Rabu Wage
5601
5568
Selasa Pon
5720
5687
Senin Pahing
5839
5806
Ahad Legi
5958
5925
Sabtu Kliwon
6077
6044
Jum'at Wage
6196
6163
Kamis Pon
6315
6282
Rabu Pahing
6434
6401
Selasa Legi
6553
6520
Senin Kliwon
6672
6639
Ahad Wage
6791
6758
Sabtu Pon
6910
6877
Jum'at Pahing
7029
6996
Kamis Legi
7148
7115
Rabu Kliwon
7267
7234
Selasa Wage
7386
7353
Senin Pon
7505
7472
Ahad Pahing
7624
7591
Sabtu Legi
7743
7710
Jum'at Kliwon
7862
7829
Kamis Wage
7981
7948
Rabu Pon
8100
8067
Selasa Pahing
8219
8186
Senin Legi
8338
8305
Ahad Kliwon
8457
8424
Sabtu Wage
8576
8543
Jum'at Pon
8695
8662
Kamis Pahing
8814
8781
Rabu Legi
8933
8900
Selasa Kliwon
9052
9019
Senin Wage
9171
9138
Ahad Pon
9290
9257
Sabtu Pahing
9409
9376
Jum'at Legi
9528
9495
Kamis Kliwon
9647
9614
Rabu Wage
9766
9733
Selasa Pon
9885
9852
Senin Pahing
10004
9971
Ahad Legi
10123
10090
Sabtu Kliwon
10242
10209
Jum'at Wage
10361
10328
Kamis Pon
10480
10447
Rabu Pahing
10599
10566
Selasa Legi
10718
10685
Senin Kliwon
10837
10804
Ahad Wage
10956
10923
Sabtu Pon
11075
11042
Jum'at Pahing
11194
11161
Kamis Legi
11313
11280
Rabu Kliwon
11432
11399
Selasa Wage
11551
11518
Senin Pon
11670
11637
Ahad Pahing
11789
11756
Sabtu Legi
11908
11875
Jum'at Kliwon
12027
11994
Kamis Wage
12146
12113
Rabu Pon
12265
12232
Selasa Pahing
12384
12351
Senin Legi
12503
12470
Ahad Kliwon
12622
12589
Sabtu Wage
12741
12708
Jum'at Pon
12860
12827
Kamis Pahing
12979
12946
Rabu Legi
13098
13065
Selasa Kliwon
13217
13184
Senin Wage
13336
13303
Ahad Pon
13455
13422
Sabtu Pahing
13574
13541
Jum'at Legi
13693
13660
Kamis Kliwon
13812
13779
Rabu Wage
13931
13898
Selasa Pon
14050
14017
Senin Pahing
14169
14136
Ahad Legi
14288
14255
Sabtu Kliwon
14407
14374
Jum'at Wage
14526
14493
Kamis Pon
14645
14612
Rabu Pahing
14764
14731
Selasa Legi
14883
14850
Senin Kliwon
15002
14969
Ahad Wage
15121
15088
Sabtu Pon
15240
15207
Jum'at Pahing
15359
15326
Kamis Legi
15478
15445
Rabu Kliwon
15597
15564
Selasa Wage
15716
15683
Senin Pon
15835
15802
Ahad Pahing
15954
15921
Sabtu Legi
16073
16040
Jum'at Kliwon
16192
16159
Kamis Wage
16311
16278
Rabu Pon
16430
16397
Selasa Pahing
16549
16516
Senin Legi
16668
16635
Ahad Kliwon
16787
16754
Sabtu Wage
16906
16873
Jum'at Pon
17025
16992
Kamis Pahing
17144
17111
Rabu Legi
17263
17230
Selasa Kliwon
17382
17349
Senin Wage
17501
17468
Ahad Pon
17620
17587
Sabtu Pahing
17739
17706
Jum'at Legi
17858
17825
Kamis Kliwon
17977
17944
Rabu Wage
18096
18063
Selasa Pon
18215
18182
Senin Pahing
18334
18301
Ahad Legi
18453
18420
Sabtu Kliwon
18572
18539
Jum'at Wage
18691
18658
Kamis Pon
18810
18777
Rabu Pahing
18929
18896
Selasa Legi
19048
19015
Senin Kliwon
19167
19134
Ahad Wage
19286
19253
Sabtu Pon
19405
19372
Jum'at Pahing
19524
19491
Kamis Legi
19643
19610
Rabu Kliwon
19762
19729
Selasa Wage
19881
19848
Senin Pon
20000
19967
Ahad Pahing
20119
20086
Sabtu Legi
20238
20205
Jum'at Kliwon
20357
20324
Kamis Wage
20476
20443
Rabu Pon
20595
20562
Selasa Pahing
20714
20681
Senin Legi
20833
20800
Ahad Kliwon
20952
20919
Sabtu Wage
21071
21038
Jum'at Pon
21190
21157
Kamis Pahing
21309
21276
Rabu Legi
21428
21395
Selasa Kliwon
21547
21514
Senin Wage
21666
21633
Ahad Pon
21785
21752
Sabtu Pahing
21904
21871
Jum'at Legi
22023
21990
Kamis Kliwon
22142
22109
Rabu Wage
22261
22228
Selasa Pon
22380
22347
Senin Pahing
22499
22466
Ahad Legi
22618
22585
Sabtu Kliwon
22737
22704
Jum'at Wage
22856
22823
Kamis Pon
22975
22942
Rabu Pahing
23094
23061
Selasa Legi
23213
23180
Senin Kliwon
23332
23299
Ahad Wage
23451
23418
Sabtu Pon
23570
23537
Jum'at Pahing
23689
23656
Kamis Legi
23808
23775
Rabu Kliwon
23927
23894
Selasa Wage
24046
24013
Senin Pon
24165
24132
Ahad Pahing
24284
24251
Sabtu Legi
24403
24370
Jum'at Kliwon
24522
24489
Kamis Wage
24641
24608
Rabu Pon
24760
24727
Selasa Pahing
24879
24846
Senin Legi
24998
24965
Ahad Kliwon
25117
25084
Sabtu Wage
25236
25203
Jum'at Pon
25355
25322
Kamis Pahing
25474
25441
Rabu Legi
25593
25560
Selasa Kliwon
25712
25679
Senin Wage
25831
25798
Ahad Pon
25950
25917
Sabtu Pahing
26069
26036
Jum'at Legi
26188
26155
Kamis Kliwon
26307
26274
Rabu Wage
26426
26393
Selasa Pon
26545
26512
Senin Pahing
26664
26631
Ahad Legi
26783
26750
Sabtu Kliwon
26902
26869
Jum'at Wage
27021
26988
Kamis Pon
27140
27107
Rabu Pahing
27259
27226
Selasa Legi
27378
27345
Senin Kliwon
27497
27464
Ahad Wage
27616
27583
Sabtu Pon
27735
27702
Jum'at Pahing
27854
27821
Kamis Legi
27973
27940
Rabu Kliwon
28092
28059
Selasa Wage
28211
28178
Senin Pon
28330
28297
Ahad Pahing
28449
28416
Sabtu Legi
28568
28535
Jum'at Kliwon
28687
28654
Kamis Wage
28806
28773
Rabu Pon
28925
28892
Selasa Pahing
29044
29011
Senin Legi
29163
29130
Ahad Kliwon
29282
29249
Sabtu Wage
29401
29368
Jum'at Pon
29520
29487
Kamis Pahing
29639
29606
Rabu Legi
29758
29725
Selasa Kliwon
29877
29844
Senin Wage
29996
29963
Ahad Pon
30115
30082
Sabtu Pahing
30234
30201
Jum'at Legi
30353
30320
Kamis Kliwon
30472
30439
Rabu Wage
30591
30558
Selasa Pon
30710